Böbrek yetmezliği nedir?

Böbreklerin ana görevleri vücudun su, elektrolit ve mineral içeriğini düzenlemek, metabolizma sonucu ortaya çıkan atık maddelerle yabancı maddeleri vücuttan uzaklaştırmak ve bir takım enzimleri ve hormonları üretmek ve salgılamaktır. Böbreklerin çok çeşitli hastalıklara bağlı olarak bu görevlerini kısmen veya tamamen yapamaz hale gelmesi böbrek yetersizliği olarak tanımlanır. Böbrek yetersizliği iki şekilde ortaya çıkar: Akut böbrek yetersizliği genellikle geçicidir ve kalıcı hasar bırakmaz. Çoğunlukla ilaçlara bağlı olarak veya cerrahi girişimlerden sonra gelişir.

Geçici süreyle diyaliz ihtiyacına neden olabilir. Kronik böbrek yetersizliği ise uzun süreli, ilerleyici ve kalıcı böbrek hasarına neden olur. En çok şeker hastalığına, tansiyon yüksekliğine ve nefrit denilen böbreklerin çoğunlukla nedeni belli olmayan bağışıklık sistemiyle ilişkili iltihabi hastalıklarına bağlı olarak gelişir. Bununla birlikte böbrek yetersizliğine yol açabilen 50 ye yakın neden bilinmektedir. Gerek akut gerekse kronik böbrek yetersizliğinde her iki böbrek birden etkilenir.

Eğer kişi doğuştan veya sonradan tek böbrekli değilse sadece bir böbreği tutan hastalıklar genellikle böbrek yetersizliğine neden olmazlar. Bu bölümde kronik böbrek hastalığından bahsedilecektir. Üç aydan uzun süren böbrek süzme fonksiyonundaki azalma kronik böbrek hastalığı olarak isimlendirilir. Böbreğin süzme görevi altta yatan nedene ve kişiden kişiye büyük değişkenlik göstererek aylar veya yıllar içinde azalabilir.

Böbrek yetmezliği sebepleri nelerdir?

Böbrek yetmezliğinin pek çok sebebi olabilir. Bunlar; böbreğin bazı bölümlerinin iltihaplanması, böbreğin süzme görevi yapan bölümlerinde hasar oluşumu iltihaplanma, şeker hastalığı, böbrek kistleri, yüksek tansiyon, böbreklere giden bazı damarların hasarı ile meydana gelen kan akımı azalması olarak sıralanabilir.

Böbrek yetmezliği belirtileri nelerdir?

Böbrek yetmezliğinin ilk aşamalarında herhangi bir belirti görülmeyebilir (asemptomatik). Ancak böbreklerin çalışma kapasitesi düştükçe vücuttaki su ve elektrolit dengesi bozulmaya başlar. Böbrek yetmezliği bir sonraki aşamaya geçtiğinde güçsüzlük, nefes darlığı görülür. Bu noktada ayaklar ve bacaklar başta olmak üzere vücut genelinde şişlik oluşabilir. Böbrekler tam kapasite ile çalışmadığı için tuvalette idrar çok az gelebilir ya da hiç gelmez.

böbrek yetmezliği

Diğer belirtileri ise iştah azlığı, mide bulantısı ve kusmadır. Tüm bunlarla birlikte zihin karışıklığı, kaygı, sinirlilik hali ve uyku sorunları baş gösterebilir. Böbrek yetmezliğinin yukarıdaki belirtilerine ek olarak görülen diğer bazı belirtileri ise hıçkırık, kas krampları, kas seğirmesi, kaşıntı, göğüs ağrısı, kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon olarak sıralanabilir. Böbrek yetmezliği belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir veya başka bir rahatsızlığın belirtileri ile benzeşebilir.

Ayrıca böbrekler her türlü duruma oldukça kolay uyum gösterebildiğinden, böbrek yetmezliğinin ciddi belirtileri, böbrekler geri döndürülemez şekilde hasar görene kadar ortaya çıkmayabilir. Bundan korunmak için, belirtiler hafif dahi olsa, normal dışı bir durum fark ettiğinizde vakit kaybetmeden doktor kontrolüne giderek gerekli testleri yaptırmanız önerilir.

Böbrek yetmezliği çeşitleri

Akut prerenal böbrek yetmezliği: Akut prerenal böbrek yetmezliği böbreklere doğru olan kan akışının azalması durumunda yaşanır. Kan akışı yetersiz olduğu için böbrekler kanı tam anlamıyla filtreleyemez. Bu tip böbrek yetmezliği genellikle kan akışını etkileyen durumun düzeltilmesiyle birlikte tedavi edilebilir.

Akut içsel böbrek yetmezliği: Akut içsel böbrek yetmezliği direkt böbrekleri etkileyen travmalar neticesinde görülür. Kazalar, böbreklere alınan darbeler, toksin yüklenmesi, böbreklere yeterince oksijen gitmemesi, aşırı kan kaybı, böbrek enfeksiyonları içsel böbrek yetmezliği nedenleri arasındadır.

Kronik prerenal böbrek yetmezliği: Akut prerenal böbrek yetmezliği tedavi edilmediğinde ve böbrekler kanı temizleyemediğinde durum akut içsel böbrek yetmezliğine dönüşür. Bu durumda böbrekler küçülmeye başlar ve fonksiyonunu yavaş yavaş kaybeder.

Kronik içsel böbrek yetmezliği: Böbreklere alınan darbeler, travmalar ve tedavi edilmeyen böbrek enfeksiyonları akut içsel böbrek yetmezliğinin kronik içsel böbrek yetmezliğine dönüşmesine neden olur.

Kronik postrenal böbrek yetmezliği: Bu tip böbrek yetmezliği idrar yollarının uzun süre tıkalı kalması ve idrarın vücuttan tam olarak atılamaması neticesinde oluşur.

Böbrek yetmezliği riskini arttıran etkenlenler

Yukarıdaki durumlara ek olarak kısa zamanda aşırı miktarda sıvı kaybı, yüksek tansiyon ilaçları, kalp krizi, kalp hastalıkları, enfeksiyon, karaciğer yetmezliği, bazı ilaçların (aspirin, ibuprofen, advil…) sık kullanımı, lupus hastalığı, kemik iliği kanseri, kolesterol birikimi nedeniyle tıkanan damarlar, aşırı alkol tüketimi, uyarıcı ilaçların kullanımı, kan damalarında görülen iltihaplanmalar, ciddi yanıklar ve vücudun susuz kalması böbrek yetmezliği nedenleri arasındadır.

Böbrek yetmezliği teşhisi nasıl konur?

Doktorunuz dikkatinizi çeken belirtilerin neler olduğunu öğrendikten sonra fiziksel muayene yapacaktır. Gün içinde ne kadar idrar yaptığınızı ve idrara çıktığınızda herhangi bir sorun yaşayıp yaşamadığınızı sorabilir. Böbrek yetmezliği teşhisinin tam konulabilmesi için çeşitli testler ve prosedürler kullanılır. İdrar ve kan testleri böbreklerin fonksiyonunu tam olarak yapıp yapmadığının belirlenmesi için doktorunuza yardımcı olacaktır. Böbreklerin boyutlarında herhangi bir değişiklik olup olmadığının görülebilmesi için ultrason ve/veya CT taraması gibi görüntüleme yöntemlerine başvurulabilir. Bazı durumlarda böbrek biyopsisi yapılması gerekebilir.

Tedavi yöntemleri

Tedavi seçenekleri böbrek yetmezliğinin nedenine bağlı olarak değişmektedir. Örneğin böbrek yetmezliği kandaki sıvı noksanlığına bağlı olarak oluştuysa doktorunuz damar yoluyla (entravenöz) sıvı takviyesi önerebilir. Tam tersi durumda ise, yani böbrek yetmezliği aşırı sıvı birikimi nedeniyle gelişirse idrar söktürücü ilaçlar reçete edilebilir. Ayrıca hastanın kanında bulunan mineral (kalsiyum, potasyum…) oranlarını normal düzeylerine çekebilmek için ilaç desteği önerilebilir. Böbrek yetmezliği nedeniyle artan kandaki toksinler diyaliz tedavisiyle atılabilir. Yapay bir böbrek görevi gören diyaliz makinesi kanı filtreden geçirir ve toksinleri temizler.